نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین، قزوین، ایران.

چکیده

متجددان و روشنگران امارت بخارا در واکنش به وا‌پس‌ماندگی سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این امارت و سپس به­ دنبال تسلط روسیۀ تزاری بر منطقه آسیای مرکزی که منجر به آشنایی با مظاهر تجدد و فرهنگ روسی و اروپایی شد، خواستار اصلاحاتی در زمینه‌های گوناگون از جمله ادبیات و نظام آموزش و پرورش شدند. این تفکر به شکل­ گیری حرکتی با عنوان «نهضت معارف‌پروری» به رهبری احمد مخدوم دانش (1243 – 1314 هـ.ق./ 1828 – 1897 م.) انجامید. احمد دانش عامل عقب‌ماندگی جامعۀ خویش را دو نیروی حاکم در بخارا؛ اربابان عرصه سیاست و مذهب دانست و خواستار اصلاحات سیاسی، آموزشی، ادبی و فرهنگی در جامعۀ سنتی بخارا شد. نگارنده در این پژوهش بر آن است تا با نگاهی به فعالیت‌های احمد دانش به این سؤال پاسخ دهد، دانش با هدف اصلاحات بخارا چه اقداماتی انجام داد و این اقدامات چه دستاوردها و واکنش­هایی را در پی داشت؟ نتایج تحقیق حاکی از آن است که او با انتقاد از استبداد حاکمان و جهل و عقب‌ماندگی روحانیون محافظه‌کار و سعی درهمه ­فهم شدن و به تعبیری مردمی­ شدن آثار ادبی و نوشتاری و برگشت به سنت­ های اصیل ملی و تاریخی در امور فرهنگی، در صدد اصلاح جامعه برآمد و خواستار تغییر نگاه به نقش حکومت، مردم و دین در جامعۀ بخارا شد؛ در واکنش به فعالیت‌های احمد دانش، علمای محافطه‌کار بخارا او به کفر و بدعت‌گذاری متهم کردند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Thoughts and reactions of Ahmad Makhdoum Danesh In contrast to the political, religious and scientific traditions of Bukhara

نویسنده [English]

  • Ali Parmou

PhD Educated in History and Civilization of Islamic Nations Faculty of Islamic Sciences and Research, Imam Khomeini International University,

چکیده [English]

The modernists and intellectuals of the Bukhara Seigniory, in response to the political, social, economic and cultural backwardness of the Seigniory and the subsequent domination of Tsarist Russia over the Central Asian region, which led to familiarity with Russian and European modernity and culture, called for reforms in various fields, Including literature and the education system. This thought led to the formation of a movement called the "Maarifparvari Movement" led by Ahmad Makh`doum Danesh (1243-1314 AH / 1828-1897 AD). Ahmad Danesh attributes the backwardness of his society to the two ruling forces in Bukhara; the masters considered politics and religion and called for political, educational, literary and cultural reforms in the traditional Bukhara society. In this study, the author intends to answer the question by looking at the activities of Ahmad Danesh, what actions did Danesh take with the aim of reforming Bukhara, and what achievements and reactions did these actions lead to? The results of the research indicate that he criticized the tyranny of the rulers and the ignorance and backwardness of the conservative clerics and tried to understand and popularize literary and written works and return to the original national and historical traditions in cultural affairs. He sought to reform society and called for a change in the view of the role of government, people and religion in Bukhara society; In response to Ahmad Danesh's activities, Bukhara's conservative scholars accused him of blasphemy and heresy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • modernity
  • Central Asia
  • Bukhara
  • Maarifparvari
  • Ahmad Makhdoom Danesh
اسکرین، فرانسیس هنری و ادوارد دنیس رأس (1389). تاریخ ماوراءالنهر (در قرون جدید)، ترجمۀ میرزا احمدخان سرتیپ، به کوشش احمد شعبانی و صمد اسماعیل‌زاده، تهران: بنیاد موقوفات افشار.
بچکا، یرژی (1372). ادبیات فارسی در تاجیکستان، ترجمۀ محمود عبادیان و سعید عبانژاد هجران‌دوست، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین‌المللی.
حائری، عبدالهادی (1374).  آزادی‌های سیاسی و اجتماعی از دیدگاه اندیشه‌گران (گذری بر نوشته‌های پارسی در دو سدۀ واپسین)، مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.
دانش، احمد مخدوم (1960م). رساله یا مختصری از تاریخ سلطنت خاندان منغیتیه، استالین‌آباد (دوشنبه): بی‌نا. (سیریلیک).
دانش، احمد مخدوم (1988م). نوادرالوقایع، به کوشش رسول هادی‌زاده، دوشنبه: نشریات دانش. (سیریلیک)
دانش، احمد مخدوم (2010م). معیارالتدین، به کوشش سعید نورالدین، شهاب الدین اف و نورمحمد امیرشاهی. دوشنبه: بی‌نا. (سیریلیک)
شعردوست، علی اصغر (1390). تاریخ ادبیات نوین تاجیکستان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
شکوری بخارایی، محمدجان (1380). صدر بخارا، تک‌ نگا‌شتی‌ در تحولات‌ سیا‌سی‌- اجتما‌عی‌ بخا‌رای شریف‌ طی‌ نیمه‌ پا‌یا‌نی‌ اما‌رات‌ خا‌نا‌ت‌ منغیت‌ براسا‌س‌ آثا‌ر "شریف‌ جا‌ن‌ مخدوم‌ صدر ضیا‌ء‌" آخرین‌ قا‌ضی‌ کلان‌ بخا‌را، تهران: انتشارات وزارت‌ امور خا‌رجه‌ (مرکز اسنا‌د و تا‌ریخ‌ دیپلما‌سی).
شکوری بخارایی، محمدجان (1383). «از معارف‌پروری تا به چنگیز‌پرستی» نامۀ فرهنگستان، ش 23، تابستان.
شکوری بخارایی، محمدجان (1384). سرنوشت فارسی تاجیکی فرارود در سدۀ بیست میلادی، دوشنبه: رایزن فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان.
صدرضیاء، محمد شریف‌جان مخدوم (1377). نوادر ضیائیه، به کوشش میرزا شکورزاده، تهران: سروش.
صدر ضیاء، محمدجان مخدوم (1382). روزنامۀ صدرضیاء (وقایع­نگاری تحولات سیاسی – اجتماعی بخارای شریف) طی نیمۀ پایانی امارت خانات منغیث براساس یادداشت­های روزانۀ «شریف جان مخدوم صدرضیاء»، آخرین قاضی کلان بخارا، تحقیق و پژوهش محمدجان شکوری بخارایی، تهران: مرکز اسناد و خدمات پژوهشی.
عینی، صدرالدین (1926م). نمونۀ ادبیات تاجیک، با مقدمۀ ابوالقاسم لاهوتی، مسکو: چاپخانۀ نشریات مرکزی خلق اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی.
عینی، صدرالدین (1381). تاریخ انقلاب فکری در بخارا، با مقدمه‌ای از کمال‌الدین صدرالدین زادۀ عینی، تهران: انتشارات سروش.
غایبف، محمد (1989م)، از تاریخ روشنگری تاجیکستان و افغانستان، دوشنبه: انتشارات عرفان.
غفورف، باباجان (1377/ 1997م). تاجیکان (تاریخ قدیم، قرون وسطی و دورۀ نوین)، برگردان به خط نیاکان (رسم الخط فارسی – عربی) ع. محمد نیازاف، ن. خال محمداف، دوشنبه: انتشارات عرفان.
مسلمانیان قبادیانی، رحیم (1376). زبان و ادب فارسی در فرارود، تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
معتمد نژاد، کاظم (1390). مطبوعات در آسیای مرکزی (تحولات روزنامه‌نگاری در دور‌ه‌های تجددخواهی، اشتراک‌گرایی و استقلال‌جویی). تهران: نشر علم.
 
Becker, Seymour, (1968), Russias Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva (1865 – 1924). Cambridge – Massachusetts, Harvard university press.
 Khalid, Adeeb (1998), The Politics of Muslim Cultural Reform (Jadidism in Central Asia), Berkeley.
Hatunoğlu, Nurettin (2011), Türkistanda son Türk devleti Buhara Emirliği ve Alim Han, İstanbul, Ötüken Neşriyat.